وب لاگ ترکمن

        كيكاووس خاكلي خبرنگار كيهان در گنبد كاووس  از جمله خبرنگاراني است كه عنايت ويژه‌اي به چاپ مطالب مربوط به تركمنها در اين روزنامه دارد.وي نوشته‌اي در مورد آداب و رسوم اجتماعي تركمنها در روزنامه كيهان داشته است.مطلب كيكاووس خاكلي را باهم مي‌خوانيم:

تولد، ختنه سوران و نامگذاري نوزاد در آداب و رسوم تركمن ها

گنبدكاووس در شرق استان گلستان و پس از مركز استان بزرگترين شهر اين استان است كه از طرف شمال با كشور جمهوري تركمنستان، از غرب با شهرستان علي آباد، از جنوب با استان سمنان و از طرف شرق نيز با شهرستان مينودشت همجوار است.

شهرستان گنبدكاووس با وسعتي برابر 7 هزار و 799 كيلومتر مربع بخش وسيعي از استان گلستان را بخود اختصاص داده است. براساس نتايج طرح جاري جمعيت، در سال 1375- جمعيت اين شهرستان حدود 420 هزار نفر بوده است كه 57 درصد از اين تعداد در نقاط روستايي و مابقي در نقاط شهري سكونت دارند.وسعت زياد، وجود اراضي مستعد كشاورزي و آب و هواي مناسب، موجب شده است كه قوميت هاي مختلف از اقصي نقاط كشور براي كار و زندگي به اين شهرستان روي بياورند و بر همين اساس وجود قوميت هاي مختلف در گنبدكاووس اعم از تركمن، ترك، كرد، فارس، شاهرودي، سيستاني، عرب، و... كه همگي مهاجر هستند و هر كدام به نوعي خود را بومي منطقه مي دانند خصوصيت برجسته اي به گنبدكاووس بخشيده است. در اين ميان با توجه به وجود اين قوميت ها، كه هر كدام با فرهنگ خاص خود در اين شهرستان زندگي مي كنند سنت هاي ويژه هر قوم بسيار ديدني است.

قوم تركمن از قديمي ترين اقوامي است كه به گنبد مهاجرت كرده اند و اگر منصفانه قضاوت كنيم هرچند پس از تركمن ها، ترك ها بودند كه به اين منطقه مهاجرت كردند، ولي تركمن ها با توجه به تعداد جمعيت و گستردگي سكونتشان دراين شهرستان قوم بومي منطقه به شمار آمده اند.[البته در باب مهاجرتها به گنبد كاووس بايد گفت كه تركمنها اصولا در گنبدكاووس از قبل ساكن بوده‌اند و مهاجرتي به آنجا صورت نگرفته است.در زمان سلجوقي‌ها و قبل‌تر از آن كه حدود يك‌هزار سال از آن دوران مي‌گذرد گنبدكاووس داراي دو منطقه بوده است كه گرگانرود آنها را از هم جدا مي‌كرده است و در منطقه بكرآباد تركمنها ساكن بوده‌اند.بعد از آنكه گرگان‌قديم(يا همان گنبدكاووس كنوني) بر اثر حمله مغول متروك شد تركمنها روستاهايي در اطراف گنبد ساختند و بدانجا كوچيدند تا اينكه در دوران رضاشاهي و با تخته‌قاپو كردن عشاير تركمن و سوزاندن آلاچيق، آنها را مجبور به سكونت در خانه‌هاي آجرين نمودند و به اين ترتيب شهر جديد گنبدكاووس با طراحي مهندسان آلماني شكل گرفت.بعدها نيز عده‌اي از تركها(كه قرابت زباني با تركمنها دارند)به ميان آنها آمدند و سپس با برنامه‌ريزي دولت عده زيادي از زابلي‌ها(سيستاني‌ها)به گنبد كوچانده شده‌اند ولي با اين وجود تركمنها اكثريت جمعيت ساكن در گنبدكاووس و حومه را تشكيل مي‌دهند؛ حال جاي سئوال دارد كه چطور تمام اقوام ساكن در آنجا بويژه تركمنها مهاجر شده‌اند!؟ ـ مسعود تركمن]

خلاصه اينكه گنبدكاووس را اگر از نظر فرهنگي بخواهيم معرفي كنيم يكي ازغني ترين شهرهاي كشور از نظر فرهنگي است و هر قومي با فرهنگ و سنت هاي خاص خود در اين شهرستان زندگي مي كنند.سنت هاي خاصي در تولد، ختنه كودكان، نام گذاري، جواني، پيري و... براي همه وجود دارد و بر همين اساس و تنوع قومي در گنبد موجب شده است كه در اين مسايل شاهد سنت هاي مختلف و زيبا باشيم كه بسيار ديدني و شنيدني است.

تركمن ها يكي از اقوامي هستند كه از ديرباز با سنت هاي ويژه خود در اين منطقه زندگي مي كنند و تاكنون اين سنت ها تغيير نيافته است، شايد هم اگر تغييري داشته صرفاً ابزار برگزاري سنت ها تغيير يافته و در بخشي هم با توجه به مسايل حاكم روز برخي سنت ها به شيوه امروزي برگزار مي شود. دراين گزارش به برخي سنت هاي تركمن ها در منطقه مي پردازيم:

تولد

پس از به دنيا آمدن كودك، زنان سالخورده و باتجربه كودك را در دست گرفته و سه بار از اطرافيان اجازه مي خواهند تا ناف كودك را ببرند كه معمولاً در مرتبه چهارم ناف كودك توسط زنان سالخورده بريده مي شود پس از آن از روي اجاق آتش و از داخل ديگي كه قطعات سنگي نيز در داخل آن مي جوشد مقداري آب برداشته و به زائو مي دهند. (علت اين كه قطعه سنگ را در آب مي جوشانند نشانه پرقدرتي است)، بعد از اين مراسم، ماما از خانه خارج مي شود و اگر فرزند پسر باشد تيروكمان و اگر دختر باشد دوك نخ ريسي از در خانه يا آلاچيق آويزان مي كند تا همگي از وجود دختر يا پسر بودن مطلع شوند.از وظايف زن قابله كه تركمن ها «گووك انه»مي نامند بريدن ناف و شست و شوي نوزاد در آب نمك است. [گوبك انه به معناي كسي است كه ناف كودك را مي‌برد و بعدها احترام خاصي همانند مادر رضاعي نزد كودك ديروزين و جوان امروزين مي‌يابد ـ مسعود تركمن]. سپس از آخوند محل مي خواهند تا كلام خدا را در گوش نوزاد تلاوت كند يا اذان بگويد تا از همان ابتدا با صداي دين آشنا شود، در هفتمين روز تولد، جشن تولدي برپا مي كنند كه به اين جشن فقط زن هاي فاميل و همسايگان دعوت مي شوند و با غذاي مخصوص بنام «بولاماق» از مهمان پذيرايي مي شود، هرچند امروزه در بسياري از خانواده ها مراسم جشن تولد با ويژگي هاي خاص روز برگزار مي شود.

ختنه

از عصر پيامبر(ص) تاكنون ختنه كودك نوزاد ذكور بصورت سنتي مهم مرسوم بوده و هست و در ميان اقوام مختلف به شيوه هاي گوناگون اجرا مي شود. اجراي اين سنت علاوه بر اينكه ازجانب پيامبر گرامي اسلام(ص) مطرح شده بلكه جنبه بهداشتي و علمي آن نيز بيشتر مورد توجه است.عمل ختنه كودك ذكور در ميان قوم تركمن ويژگي هاي خاص خود را داشته و طي مراسم خاصي برگزار مي شود در زمان هاي قديم در ميان قوم تركمن مرسوم بوده است كه عمل ختنه در فصل بهار و در سنين 2 الي 4 سالگي كودك، اجرا شود و اين سنت هنوز هم پابرجاست، بخصوص اينكه با توجه به اعتقاد قوم تركمن حتماً در روز چهارشنبه بايد اين عمل صورت گيرد زيرا از جهت مذهبي اين روز را خوش يمن و خوب مي دانند.از ديگر خصوصيات مي توان اجازه دايي كودك را جهت عمل ختنه ذكر كرد و آويزان كردن گوشت اضافي بريده شده را در گوشه اي از اتاق و شادي كردن و برگزاري مراسم خاص را از سنت هاي ويژه تركمنان دانست. اين نكته حائز اهميت است، قبل ازاجراي اين سنت، كودك را آماده مي كنند و بخاطر اينكه ترس در بچه ايجاد نشود و ترس او بريزد برايش تلقين مي كنند كه تو بعد از اين مرد و در جامعه مطرح خواهي شد و تهيه لباس نو براي كودك و پختن شيريني هاي محلي نيز از ديگر سنت هاي موجود در ميان اين قوم است. تركمن ها پس از پايان عمل ختنه خطاب به كودك مي گويند: «قوچ بولدي» يعني قوچ شد، و مقصود، اشاره است به توانمندي و باروري قوچ كه تركمن ها به آن اعتقاد دارند.

براساس اعتقادات تركمن ها در قديم برخي ازخانواده ها موي سر كودك خود را تا سن 7 سالگي بصورت (سرقوچ) اصلاح و آرايش مي كردند و به آن «قولپاق» مي گفتند. كودكي را هم كه قولپاق داشت (قولپاقلي)مي ناميدند.برگزاري مسابقات اسبدواني و گورش (مسابقه كشتي مخصوص تركمنها) در ميان ديگر مراسم بيشتر براي مردان مشهود است و جوايز آنها نيز در اصطلاح تركمني بنام «هالات»[خلعت] به برندگان اهداء مي شود كه اين جوايز عبارت است از: گوسفند، پارچه پيراهني، روسري تركمني، چارقد، ياليق و... در انتها بخش هاي محلي با دو تار و كمانچه و اجراي ترانه هاي فولكوريك، محفل جشن را گرم نگه مي دارند (هرچند امروزه از آلات موسيقي با سازهاي گوناگون و برنامه هاي مختلف شادي بخش نيز مجلس گرم نگه داشته مي شود). در پايان مدعوين با هداياي كوچك و بزرگ خود كودك را شاد مي كنند.

 نامگذاري

در قديم پس از گذشت چند روز از تولد كودك سعي مي كردند براي نوزاد نامي انتخاب كنند كه بيشتر از روي قرآن و يا با تمسك جستن به قرآن صورت مي گرفت. البته در قديم اينگونه بود كه آخوند محل كتاب آسماني را باز كرده و هر اسمي را كه در قرآن به آن برخورد مي كردند براساس دختر يا پسر بودن نامي از قرآن بر روي نوزاد مي گذاردند كه هم اكنون در برخي نقاط (روستاها) اين رسم باقي است ولي امروزه در بسياري از خانواده ها قبل از تولد نوزاد پدر و مادر معمولاً اسم را انتخاب كرده اند.
گفتني است در اين قوم اكثر دخترها تابع مادر و پسرها تابع پدرانشان هستند، مثلاً دخترخانم ها هنرهاي مادرشان را از جمله قالي بافي و خانه داري را ياد مي گيرند و پسرها نيز به پدرشان كمك مي كنند و در زمان پيري والدين فرزندان كه هر كدام مشغول خانه و زندگي خود هستند دورادور مواظب پدر ومادر پيرشان نيز هستند، در بعضي مواقع جوان ها پس از ازدواج مخصوصاً آخرين پسر خانه نزد پدر و مادر پير خود زندگي و از آنها نگهداري مي كنند كه معمولاً پس از مرگ پدر خانه به آخرين فرزند پسر كه با پدر و مادر خود در يك منزل زندگي مي كرده است تعلق مي گيرد و بقيه اموال پدر در بين ديگر فرزندان تقسيم مي شود.(هم‌اكنون در دولت جمهوري اسلامي نامگذاري فرزندان تركمن‌ با عناوين و نامهاي تركمني ممنوع مي‌باشد و بسياري از تركمنها داراي دو اسم هستند؛ يك اسم كه در شناسنامه درج مي‌شود از قبيل علي، رضا و ... و اسم ديگر كه تركمني است و اسم اصلي به شمار مي‌رود از قبيل قليچ، اوراز، همرا، آلتين، آي‌سودا و...! ـ مسعود تركمن)

كيكاووس خاكلي

نظرات ()